W Imię Boga, Miłosiernego, Litościwego

Tatarzy Polscy

Przybysze ze Złotej Ordy

Na europejskiej arenie dziejów Tatarzy pojawili się w pierwszej połowie XIII wieku. Nazwa ta odnosiła się początkowo do jednego z plemion mongolskich. Wraz z powstaniem olbrzymiego imperium mongolskiego, rozszerzono ją na wszystkie plemiona zjednoczone przez Temudżyna (Czyngis-chana).

Imperium, powstałe w wyniku podbojów Czyngis-chana i jego następców w pierwszej połowie XIII wieku, obejmowało przeszło połowę Azji i prawie całą Europę Wschodnią. Zachodnia jego część wkrótce przekształciła się w niezależne państwo zwane Złotą Ordą. Jej mieszkańcy stanowili kulturalno-etniczną mieszaninę powstałą w wyniku asymilacji mongolskich najeźdźców z turkojęzycznymi Kipczakami, od których zdobywcy przyjęli kulturę, język i religię (islam). Ogólnie zwano ich 'Tatarami'. W pierwszej połowie XV wieku Złota Orda rozpadła się na kilka niezależnych, walczących zaciekle ze sobą, chanatów.

Na ziemiach znajdujących się pod władzą wielkich książąt litewskich pierwsi Tatarzy pojawili się na początku XIV w. Pełny rozwój kolonizacji tatarskiej nastąpił jednak dopiero za rządów wielkiego księcia Witolda, przypadających na lata 1392-1430. Napłynęły wówczas większe grupy tej ludności, głównie w wyniku walk wewnętrznych i przegranych wojen. Wśród przybywających byli dobrowolni emigranci, zbiegli pretendenci do tronu, członkowie rodu panującego, najemnicy, jak też jeńcy wojenni. Witold przyjmował ich chętnie. Nadawał im ziemię, w zamian za co zobowiązani byli do służby wojskowej. W swoich koloniach mogli budował meczety. Mogli też wchodzić w związki małżeńskie z tamtejszymi kobietami, a potomstwo z tych związków wychowywane w wierze muzułmańskiej. Ich tradycyjny, koczowniczo-pasterski tryb życia przekształcił się w osiadły, rolniczy. Osadzani byli głównie pod grodami oraz nad granicą krzyżacką, której mieli strzec. Właśnie z czasów Witolda pochodzą najstarsze historyczne skupiska Tatarów na Litwie, m.in. nad rzeką Waką pod Trokami oraz pod Grodnem i nad Łosośną.

W bitwie pod Grunwaldem 1410 r. po stronie polsko litewskiej walczyli zarówno Tatarzy od pewnego czasu osiadli w Wielkim Księstwie Litewskim, jak też przybyli w 1409 r. wojownicy pod wodzą Dżelal ed Dina, najstarszego syna zamordowanego chana Tochtamysza, poszukującego na Litwie pomocy w odzyskaniu tronu Złotej Ordy. Część wojowników Dżelal ed Dina dobrowolnie osiadła na Litwie, a echa tych wydarzeń przetrwały przez wieki wśród ludności tatarskiej, chętnie wywodzącej swe rody od uczestników tej sławnej bitwy. Przetrwało też wśród niej wspomnienie o Witoldzie jako władcy przychylnym Tatarom, surowym lecz sprawiedliwym, którego imię wymawiano podczas nabożeństw.

W ciągu XV w. liczba Tatarów w Wielkim Księstwie też dalszej imigracji. Oprócz dobrowolnych osadników napływali także jeńcy, brani w czasie licznych walk z ordyńcami. Osadzano ich na innych prawach w miastach i wsiach królewskich i pańskich. W przeciwieństwie do swych wolnych pobratymców, rolników i wojskowych, zajmowali się najczęściej rzemiosłem (garbarstwem), furmaństwem, kupiectwem i ogrodnictwem. Jeńców niekiedy przymusowo chrzczono.

Tatarzy szybko wrastali w nową ojczyznę. Już w piśmie do króla Zygmunta I z 1519 r. pisali:

"Na szable nasze przysięgaliśmyże kochamy Litwinów, kiedy w wojnie mieli nas jeńce, a wstępującym na tę ziemię powiedzieli, że ten piasek, ta woda i te drzewa są nam wspólne... W Krymie i w Kipczaku wiedząże my w waszym kraju nie jesteśmy cudzoziemcami."

Przybysze z rozległych stepów Kipczaku nie mówili jednym językiem. Pochodząc z różnych stron rozległej Złotej Ordy i chanatów powstałych po jej rozpadzie, przynosili ze sobą swoje lokalne zwyczaje, gwary, narzecza. Już w XVI wieku zatracili w większości swój język, zastępując go polskim lub ruskim. Razem z językiem zapomniana została w dużej mierze narodowa tradycja przejawiająca się w pieśni, tańcu, strojach, zwyczajach. Tatarzy coraz bardziej upodabniali się do otoczenia. Jedynym wyróżnikiem pozostała religia i obyczaje z nią związane. Islam świadczył o przynależności etnicznej, był podstawą więzi społecznej i kultury życia rodzinnego. Stał się też jedyną drogą identyfikacji ze wspólnota.

Z biegiem czasu, kiedy kolejne unie połączyły Polskę i Litwę w jedno państwo, Tatarzy stali się poddanymi króla polskiego, mieszkańcami Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Głównym i tradycyjnym zajęciem tej ludności było rzemiosło wojenne. W XV i XVI w. służyli oni we własnych chorągwiach plemiennych ziemskich, których było sześć. Obowiązkiem Tatarów osiedlanych na ziemi była służba wojenna konna "po kozacku", z szablą, na własny koszt. W zamian, podobnie jak cała szlachta biorąca udział w pospolitym ruszeniu, wolni byli od podatków. Broniąc przybranej ojczyzny ścierali się w boju z wojskami Zakonu Krzyżackiego, Rosji i Szwecji, a także ze swymi pobratymcami, których nie uważali za braci lecz za najeźdźców: Nakłaniani do zdrady w trakcie jednego z najazdów Tatarów krymskich mieli odpowiedzieć:

"Ani Bóg, ani Prorok nie każą wam rabować, a nam być niewdzięcznymi, my was mamy za rabusiów, a naszą szablą was pokonując, zabijamy hultajów, a nie braci naszych."

Organizacja wojskowa Tatarów w państwie polsko litewskim swymi korzeniami sięgała czasów osiedlania się tej ludności w Wielkim Księstwie Litewskim. Każda większa grupa emigrantów próbowała odtworzyć znane jej z ojczystego kraju instytucje plemienne i religijne. Taką instytucją była organizacja wojskowa oraz gmina religijna. Chorążowie i marszałkowie tatarscy pełnili nie tylko funkcje wojskowe, lecz także administracyjno-sądowe oraz skarbowe, będąc reprezentantami ludności wchodzącej do poszczególnych grup rodowo-plemiennych.

Gmina muzułmańska (dżemiat) obejmowała Tatarów zamieszkujących osadę lub kilka okolicznych wiosek, a jej najważniejszym symbolem był meczet lub budynek mieszkalny, w którym odprawiano modły. Liczba meczetów w dawnej Rzeczypospolitej nie jest dokładnie znana; poświadczonych źródłowo jest ok. 30, natomiast niektóre przekazy kronikarskie mówią o 60, a nawet 100 takich obiektach. Szczególną rolę w gminie wyznaniowej spełniał duchowny - imam, w Wielkim Księstwie Litewskim zwany najczęściej mołłą lub mołną. Podstawowym jego obowiązkiem było udzielanie posług religijnych; oprócz tego pełnił on często, podobnie jak chorąży czy marszałek, funkcje sądowo-administracyjne lub skarbowe. Dżemiaty rządziły się własnym prawem religijnym opartym na Koranie.

Poczynając od drugiej połowy XVI w. następował powolny rozkład organizacji chorągwianej ziemskiej. W wyniku podziałów majątkowych oraz utraty dóbr rosła ilość Tatarów nie posiadających ziemi i coraz mniejsza ich liczba stawiała się na wyprawy wojenne w ramach pospolitego ruszenia. Coraz więcej Tatarów służyło za pieniądze (żołd) w prywatnych wojskach magnackich oraz wojskach najemnych królewskich. Ziemska służba wojskowa Tatarów upadła ostatecznie w drugiej połowie XVII w. Głównym zajęciem tej ludności pozostało jednak rzemiosło wojenne - służba w zaciężnych oddziałach lekkiej jazdy tatarskiej.

Tatarzy spod Sokółki i Krynek

Zdjęcia z Polskiego Orientu

:warszawa : :jerozolima: :kair: :dubai: :tajmahal: :saba: :medyna: :mekka:

\w w w . p l a n e t a i s l a m . c o m