islam w świetle koranu i sunny jak rozumieli go salaf

W Imię Boga, Miłosiernego, Litościwego

Tatarzy Polscy

Tatarzy polscy w XIX i XX w.

W wyniku rozbioru ziem Rzeczypospolitej, większość terenów zamieszkałych przez ludność tatarską, znalazła się pod panowaniem rosyjskim. Zmieniona sytuacja polityczna spowodowała emigrację Tatarów do Turcji, lecz nie przybrała ona większych rozmiarów. Tatarzy zaczęli przystosowywać się do nowych warunków życia. Kiedy jednak 24.06.1812 r. armia napoleońska przekroczyła Niemen i w marszu na Rosję znalazła się na Wileńszczyźnie, grupa oficerów tatarskich, służąca przed 1795 r. w wojsku polskim, przystąpiła do formowania szwadronu przeznaczonego dla Tatarów ochotników. Został on utworzony w grudniu 1812 r. Dowodził nim kpt. Samuel Ulan. Jednak w tym czasie armia napoleońska znajdowała się już w odwrocie. Szwadron wziął udział w ciężkiej bitwie pod Wilnem, tracąc wielu swoich żołnierzy. Później, szlakiem odwrotu przez ziemie polskie i niemieckie, znalazł się we Francji, wchodząc w skład I Lekkokonnego Pułku Gwardii Cesarskiej.

Podczas powstania listopadowego, Tatarzy nie tworzyli już własnych formacji, lecz walczyli w kilku pułkach kawaleryjskich. Spotykało się ich także w piechocie. Jedynie w III Szwadronie Jazdy Wołyńskiej znajdował się Pluton Jazdy Tatarów z Ziemi Augustowskiej, którym dowodził kpt. Bohdan Bielak.

Tatarów polskich spotykamy także w powstaniu styczniowym. Zasłużyli się w nim szczególnie Tatarzy z Suwalszczyzny, wśród których wymienić należy Adama oraz Rozalię Buczacką i jej syna Aleksandra. Wspomnieć należy także Romualda Smolskiego, który jako jedyny z Tatarów, uczestników tego powstania, doczekał się odzyskania niepodległości przez Polskę.

W okresie popowstaniowym, zachodzące zmiany w stosunkach społeczno-ekonomicznych w Królestwie Polskim i na terenach byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego, nie pozostały bez wpływu na życie tej ludności. Po reformie uwłaszczeniowej 1864 r. podupadło wiele majątków tatarskich, których właściciele nie potrafili przystosować się do nowych sposobów gospodarowania. Popadając stale w długi, najchętniej sprzedawali swoje posiadłości i przenosili się do miast. Wyjeżdżali tam również członkowie wielodzietnych rodzin wiejskich dla których nie starczało miejsca na ojcowiźnie.

Równocześnie władze carskie zaczęły prowadzić w środowisku Tatarów akcję rusyfikacyjną. Jej głównym zadaniem było rozbicie ich wszelkich związków z polskością. Czyniono to w dwojaki sposób. Z jednej strony zakazywano używania języka polskiego w życiu religijnym, m.in. duchownym muzułmańskim - imamom nie wolno było wygłaszać w meczetach kazań po polsku, ani używać ksiąg liturgicznych w tym języku, choć pisane one były najczęściej przy zastosowaniu alfabetu arabskiego. Z drugiej strony zachęcano Tatarów do podejmowania pracy w administracji państwowej i policji, gdzie nie mogli być zatrudniani Polacy. Jednak Tatarzy w większości nie odeszli od polskości: stale rozmawiali między sobą po polsku, czytali polską prasę i utrzymywali kontakty towarzyskie ze swymi sąsiadami Polakami.

W końcu XIX w. Tatarzy rozwinęli szeroką dzialalność społeczną i gospodarczą. Kierownictwo nad tym przyjęli przedstawiciele najzamożniejszych rodów, którzy nie chcieli dopuścić do upadku swojej społeczności. Należeli do nich przede wszystkim Achmatowicze, Bazarewscy, Buczaccy, Kryczyńscy, Sulkiewicze i Tuhan-Baranowscy. Na początek przystosowali swoje majątki do nowych metod gospodarowania, wykupując przy tym z rąk innych właścicieli posiadłości należące kiedyś do ich bliższych i dalszych krewnych. Przystąpili także do organizowania każdego roku spotkarń ogólnotatarskich, najczęściej w Wilnie, na które zjeżdżali się Tatarzy polscy ze wszystkich wschodnich rubieży dawnej Rzeczypospolitej. Podczas nich organizowano zawsze zabawy, które w tradycji ustnej nazywano "balami tatarskimi", a także urządzano narady w wąskim kręgu osób, poświęcone omówieniu ważnych problemów nurtujących całą społeczność. Dzięki tej działalności Tatarzy weszli w XX wiek jako silna i zwarta grupa.

W początkach naszego stulecia nadal pozostali wiemi pracy organicznej. W latach 1907-1910 w Petersburgu powstalo półlegalne Koło Akademików Muzułmanów Polskich. Jego członkowie zajmowali się poznawaniem dziejów swojej społeczności, interesowali się tradycjami religijnymi i obyczajowością. Wydali też kilka prac. Działaniami Koła kierowali studenci prawa - bracia Olgierd i Leon Kryczyńscy. Oprócz tego dzialalo w Wilnie Litewsko-Muzułmańskie Stowarzyszenie Pomocy Biednym Muzułmanom oraz o podobnym charakterze w Warszawie. Oba te stowarzyszenia działały legalnie, z tym że stowarzyszenie warszawskie nie obejmowało samych Tatarów polskich, lecz przeważnie ich współplemieńców z Powołża, którzy osiedlili się tam w drugiej połowie XIX wieku. Należaly do niego także zamieszkałe w Warszawie rodziny arabskie, tureckie i perskie.

W czasie pierwszej wojny światowej zmobilizowani do armii rosyjskiej Tatarzy walczyli na wszystkich odcinkach frontu. W pierwszym roku wojny działania bojowe ominęły ziemie zamieszkałe przez tę ludność. Lecz już w sierpniu 1915 r. rozgorzały w guberni grodzieńskiej zacięte walki między będącą w odwrocie armią rosyjską, a nacierającymi od zachodu wojskami niemieckimi. Wielu Tatarów znalazło się wśród ludności cywilnej ewakuowanej w głąb Rosji. Podejmowali oni także liczne wędrówki na Krym, a dotarłszy tam znajdowali opiekę i schronienie u współplemieńców. Nieliczni wędrowali dalej, zatrzymując się dopiero na Powołżu lub Kaukazie.

Wydarzenia rewolucyjne 1917r. w Rosji spowodowały znaczne ożywienie ruchów narodowościowych na całym terenie upadającego imperium. Dużą aktywność wykazały narody muzułmańskie. Skorzystali także z tego Tatarzy polscy przebywający w Piotrogrodzie którzy powołali z miejsca własne stowarzyszenie. Przyjęło ono nazwę Komitetu Tatarów Polski, Litwy, Białorusi i Ukrainy. Jego prezesem został prawnik Aleksander Achmatowicz. Jednak wobec przewrotu bolszewickiego komitet musiał zawiesić swoją działalność. Tatarzy polscy włączali się także do działalności wśród narodów muzułmańskich w innych częściach Rosji - na Krymie, Kaukazie, Powołżu, w Moskwie i Niżnym Nowogrodzie.

Tylko nieliczni Tatarzy znaleźli się podczas wojny w polskich formacjach wojskowych. Należał do nich płk. Maciej Bajraszewski oraz Aleksander Sulkiewicz, żołnierz 5 Pułku Piechoty I Brygady Legionów. Był on rówieśnikiem i przyjacielem Józefa Piłsudskiego, z którym działał wcześniej w konspiracji jako członek PPS. Zginął śmiercią bohaterską podczas walk na Wołyniu w 1916 r.

Zaangażowanie się Tatarów do walki niepodległościowej nastąpiło dopiero w 1919 r., kiedy znaczna część zamieszkałych przez nich ziem zostala wyzwolona przez wojska polskie. Tatarzy włączali się do pracy w polskich urzędach lub wstępowali do słuŹżby porządkowej. Zajęcie Wilna w kwietniu 1919 r. przez wojska polskie umożliwiło wznowienie dzialalności w tym mieście Komitetu Tatarów Polski, Litwy, Białorusi i Ukrainy, którego większość członków zdołała przedostać się z Piotrogrodu. Przybierając nazwę Centralnego Komitetu Tatarskiego. Udzielił on swego poparcia wszelkim poczynaniom władz polskich w tym mieście. Stał się tym samym reprezentantem ludności tatarskiej w odrodzonej Polsce.

Głównym celem jego działalności stała się organizacja w wojsku polskim osobnego pułku tatarskiego, w nawiązaniu do przedrozbiorowych tradycji. Zgodę na to wyraził Naczelny Wódz Józef Piłsudski. Z braku dostatecznej ilości mężczyzn, którzy dopiero powracali z Rosji, w pułku tym znaleźli się także Polacy oraz przedstawiciele innych narodowości z ziem kresowych. Już w trakcie działań bojowych został on zasilony żołnierzami byłej armii rosyjskiej, przeważnie przedstawicielami narodów muzułmańskich Kaukazu. Pułk ten nazywany był powszechnie Jazdą Tatarską, a oficjalnie Pułkiem Tatarskim Ułanów im. Mustafy Achmatowicza. Brał on udzial w kampanii kijowskiej, a potem osłanial odwrót wojsk polskich podczas kontrofensywy bolszewickiej, ponosząc duże straty. W sierpniu 1920 r. wraz z innymi jednostkami wojska polskiego brał udział w obronie Płocka, przyczyniając się do zwycięstwa nad wojskami bolszewickimi. Miał zatem swój udział w "Cudzie nad Wislą". W końcu sierpnia tego roku został rozformowany. Jego 100 żołnierzy wcielono wówczas do 13 Pułku Ułanów Wileńskich, z reszty utworzono Dywizjon Muzułmański w sile 400 żołnierzy. Dywizjon ten uczestniczył nadal w wojnie, a po jej zakończeniu pozostawał odrębną jednostką do 1922 r.

W II Rzeczypospolitej najliczniejsze skupiska Tatarów znajdowały się w dwóch północno-wschodnich województwach: nowogródzkim i wileńskim. W tym pierwszym zamieszkiwali oni w dużych i zwartych grupach, przede wszystkim w Nowogródku (najliczniejsza gmina muzułmańska w Polsce) oraz w Iwju-Murawszczyźnie, Słonimie, Klecku, Lachowiczach i Mirze. Natomiast w województwie wileńskim rozproszeni byli na całym jego obszarze, nie tworząc nigdzie licznych skupisk, poza powiatem wileńsko-trockim. W samym Wilnie także zasiedlali różne części miasta, choć kojarzono ich tam głównie z Łukiszkami, gdzie znajdował się meczet. Zamieszkiwali również w województwie białostockim, zaliczanym wówczas do centralnych województw kraju. Skupiali się tam w powiatach: grodzieńskim, sokólskim i wołkowyskim. Nieliczne rodziny Tatarów polskich spotykalo się w Warszawie (przeważali tam nadal Tatarzy z Powołża) oraz w województwach: poleskim i wołyńskim.

Wszystkich Tatarów w II Rzeczypospolitej bylo około 6000. Poza granicami Polski nieduża grupa (ok. 1000) znajdowała się w państwie litewskim oraz trochę większa (ok. 2000) w Białoruskiej SSR. Istniala też kolonia w Nowym Jorku (ok. 500 osób), dokąd zawędrowali oni w poszukiwaniu pracy i lepszych warunków źycia.

W latach międzywojennych ponad 70% ludności tatarskiej stanowiła biedna ludność małomiasteczkowa i wiejska składająca się z drobnych rolników, ogrodników i rzemieślników, głównie garbarzy. Osobną grupę społeczną tworzyli Tatarzy nie posiadający ziemi, pozostający stale na posadach urzędniczych. Dominującą rolę w tej społeczności odgrywała nadal nieliczna warstwa ziemiaństwa. Jej przedstawiciele tradycyjnie poświęcali się zawodom prawniczym, choć spotykało się wśród nich także lekarzy, inżynierów i wojskowych.

Centralnym ośrodkiem religijno-kulturalnym Tatarów było Wilno. W mieście tym rezydowal od 1926 r. zwierzchnik religijny wszystkich wyznawców islamu w Polsce, który nosil godny tytuł Muftiego na Rzeczpospolitą Polską. Był nim dr nauk filozoficznych Jakub Szynkiewicz. Miało tu swoją siedzibę także Najwyższe Kolegium Muzułmańskiego Związku Religijnego w RP oraz obradowala Rada Centralna Związku Kulturalno-Oświatowego Tatarów Rzeczypospolitej Polskiej. Przewodniczył jej wspomniany już wcześniej prawnik Olgierd Kryczyński.

W kraju działało 19 gmin muzułmańskich. Spośród nich jedynie gmina warszawska, powołana dopiero w 1933 r., nie posiadała meczetu. Działało również 28 oddziałów Związku Kulturalno-Oświatowego Tatarów RP (stan z 1936 r.) W ramach pracy ZKOTRP zakladano świetlice, w których prowadzono szeroką działalność społeczno-kulturalną oraz wydawano dwa wlasne pisma. Jedno - o profilu populamo-naukowym: "Rocznik Tatarski"; drugie - przeznaczone dla szerszego ogółu czytelników: "Życie Tatarskie". Ukazywal się także "Przegląd Islamski", wydawany w latach trzydziestych przez stołeczną gminę muzułmańską.

Obok pracy kulturalno-oświatowej młodzież tatarska zrzeszala się w organizacji paramilitamej jaką był Związek Strzelecki, tworząc w jego ramach własne drużyny, tak męskie jak i żeńskie. Utworzono je w Słonimie, Klecku i Nowogródku. W 1937 r. zorganizowano nową drużynę w Kruszynianach, ale skład jej był mieszany polsko-tatarski, gdyż tamtejsi muzułmanie nie byli w stanie zapełnić jej w całości.

Okres międzywojenny byl dla Tatarów czasem intensywnej działalności. Posiadając w II Rzeczypospolitej wszelkie warunki rozwoju swojej grupy, wykorzystali to w pełni pragnąc, aby stała się ona nowoczesnym społeczeństwem pozbawionym wszelkich przejawów wstecznictwa i konserwatyzmu.

We wrześniu 1939 r. Tatarzy polscy uczestniczyli w obronie kraju. Większość z nich walczyła w I Szwadronie Tatarskim 13 Pulku Ułanów Wileńskich, w którym od 1936 r. odbywali slużbę wojskową wszyscy poborowi Tatarzy. Spotykało się ich także w innych formacjach: artylerii, piechocie i w marynarce wojennej, we Flotylli Pińskiej.

17 września 1939 r. na zamieszkałe przez nich ziemie wtargnęła armia sowiecka. Stosunek Tatarów do niej był podobny jak ludności polskiej, tylko nieliczni poszli na współpracę z okupantem. Podczas wysiedlania ludności polskiej w głąb ZSRR, znalazła się wśród niej liczna grupa Tatarów, przeważnie z rodzin inteligenckich. Część z nich wstąpiła później do wojska polskiego gen. Władysława Andersa i przeszła szlak bojowy II Korpusu. Inni walczyli w I Armii Wojska Polskiego, bądź pozostawali nadal na zesłaniu i powrócili do kraju po 1945 r. Nieznana jest dotąd liczba Tatarów, którzy zmarli na zsyłce lub zostali zamordowani w miejscach straceń oficerów polskich w Katyniu, Ostaszkowie czy Kozielsku.

Podczas okupacji niektórzy uczestniczyli w rychu oporu, inni brali udział w tajnym nauczaniu. Wojna spowodowała liczne straty materialne rodzin tatarskich. Obok tego zagładzie uległy bogate archiwa rodzin ziemiańskich, archiwum Muftiatu i Muzeum Tatarskiego w Wilnie. Zubożylo to bardzo ich spuściznę kulturalną.

Po drugiej wojnie światowej, w wyniku zmiany polskiej granicy na wschodzie, większość skupisk tatarskich pozostała na terenach przyłączonych do ZSRR. W kraju ostały się tylko nieliczne w województwie białostockim. Przywiązani do Polski Tatarzy już w 1945 r. jako przesiedleńcy zaczęli przenosić się na ówczesne Ziemie Odzyskane. Spowodowało to powstanie tam w końcu lat czterdziestych większych zbiorowisk tej ludności, przede wszystkim w Gdańsku, Trzciance koło Piły i w Gorzowie Wielkopolskim. Tatarzy osiedlali się także w Olsztynie, Elblągu, Szczecinie, Wrocławiu, Oleśnicy i Jeleniej Górze. Przenosiny te nie odbywały się bez przeszkód, gdyż władze sowieckiej Litwy i Białorusi często nie zezwalały na wyjazd, nie traktując ich jako Polaków. Nie wszyscy zresztą pragnęli opuścić rodzinne strony, nie chcąc pozostawiać swych domów, meczetów i cmentarzy. Liczba Tatarów przesiedleńców wynosiła prawdopodobnie ok. 2000 osób.

Przemieszczenie się części Tatarów z dawnych "Kresów" na nowe tereny Polski spowodowało rozbicie spójnej dotąd społeczności na dwie odrębne grupy. Z upływem lat oddalały się one od siebie, lecz nie doszło nigdy między nimi do całkowitego zerwania.

Obecnie mieszka w Polsce ok. 4000 osób pochodzenia tatarskiego, kontynuujących nadal tradycje swego wyznania. Najwięcej Tatarów polskich zamieszkuje w województwie białostockim, w tym w samym Białymstoku jest ok. 1800 stałych mieszkańców z rodowodem tatarskim. Napłynęli oni w późniejszym okresie z terenu samego województwa, jak i z ziem zachodnich. Dość liczną zbiorowość tworzą także w Gdańsku, około 200 osób. Oprócz tego żyją w znacznym rozproszeniu w Warszawie oraz na ziemiach zachodnich. Z przedwojennych gmin działa nadal stołeczna oraz gminy w Bohonikach i Kruszynianach na Białostocczyźnie. Nowe gminy, założone po 1945 r., znajdują się w Białymstoku, Gorzowie Wielkopolskim i Gdańsku.

Zmniejszenie się po wojnie liczby wyznawców islamu w Polsce spowodowało że nie ustanowiono od nowa godności muftiego. Nad całością spraw wyznaniowych czuwa Najwyższe Kolegium Muzułrrlańskiego Związku Religijnego w Rzeczypospolitej Polskiej. Na jego czele stoi osoba świecka. Od 1991 r. kieruje nim mieszkaniec Białegostoku Jan Sobolewski. Stojąc u progu III Rzeczypospolitej Tatarzy polscy, w nawiązaniu do przedwojennych tradycji, powołali w 1992 roku organizację społeczno-kulturalną jaką jest Związek Tatarów Polskich w Rzeczypospolitej Polskiej. Grupę inicjatywną stanowili publicysta Maciej Konopacki, działacz społeczny Stefan Mucharski, poeta i publicysta Selim Chazbijewicz i piszący te słowa, będący z zawodu historykiem. Powołanie Związku nie wynikało z chęci separacji grupy. Chodziło głównie o przypomnienie tradycyjnych związków tej społeczności z Rzecząpospolitą, które posiadają tak bogatą przeszłość. Niestety, w minionym okresie 45 lat rządów komunistycznych zostały one zapomniane. Do Związku Tatarów Polskich w RP zgłosilo chęć wstąpienia wiele osób, zarówno Tatarów muzułmanów, jak i tych, którzy odeszli od tradycji swego wyznania, lecz nie zapomnieli o swoim rodowodzie.

Należy stwierdzićże Tatarzy polscy stanowią grupę etniczną, pozbawioną jednak wszelkich cech mniejszości narodowej. Wielu z nich uważa się nie tylko za obywateli Rzeczypospolitej, ale także za Polaków. O tym należy zawsze pamiętać spotykając się z nimi w Białostockiem, czy też w innych regionach kraju.

powrót

Zdjęcia z Polskiego Orientu

:warszawa : :jerozolima: :kair: :dubai: :tajmahal: :saba: :medyna: :mekka:

\w w w . p l a n e t a i s l a m . c o m