W Imię Boga, Miłosiernego, Litościwego

Tatarzy Polscy

Tatarzy spod Sokółki i Krynek.

Początki osadnictwa tatarskiego pod Sokółką i Krynkami sięgają roku 1679. Wsie Bohoniki, Kruszyniany, Malawicze Górne, Łużany czy Drahle nie były jednak pierwszymi osadami tatarskimi na terenie między Narwią a Niemnem. Tatarzy pojawili się tu w XV w., kiedy to osiedlono sporą ich grupę pod Grodnem, w Świacku i Dziemidkowie oraz nad rzeką Łosośną (dopływem Niemna), gdzie powstało liczące co najmniej 400 osób skupisko tej ludności, wzniesiono meczet i założono cmentarz. Znaczna część jednej z sześciu chorągwi plemiennych - (grodzieńska) składała się właśnie z muzułmanów zamieszkałych na tym terenie.

W XV i na początku XVI w. niewielką grupę ludności muzułmańskiej osiedlono także pod Tykocinem i Knyszynem na Podlasiu. Osady Tatary i Kruszyn, gdzie funkcjonował meczet, były najdalej wysuniętymi na zachód tatarskimi wsiami.

Najazd szwedzki w latach 1655-1656, a szczególnie moskiewski (1655-1660), spowodował wielkie straty w osadnictwie tatarskim i pewne zmiany w jego rozmieszczeniu. Muzułmanie uchodzący z Litwy w inne strony kraju padali często ofiarą rabunków, a wiele ich wsi zostało całkowicie zniszczonych. W latach tych opustoszało większość osad nad Łosośną i zniknął charakterystyczny ciąg dworków tatarskich wzdłuż dolnego biegu tej rzeki. Niewiele rodzin ocalało w podlaskich wsiach pod Tykocinem i Knyszynem. Wielu uciekinierów z Litwy i Podlasia nie powróciło już w rodzinne strony osiedlając się na Wołyniu, Podolu i Ukrainie. Łatwiej tam było o najemną służbę U kresowych magnatów i w wojsku koronnym, z powodu nieustających od lat wojen na tym pograniczu. Ich liczba w wojsku koronnym, poczynając od lat sześćdziesiątych XVII w. gwałtownie rosła. W XVII stuleciu zaczęto powszechnie nazywać Tatarów zamieszkujących państwo polsko-litewskie Lipkami.

Od 1667 r. Polska prowadziła wyniszczającą i długą wojnę z Turcją. Tatarzy polscy stanęli przed nową, niezwykle trudną próbą wierności wobec Rzeczypospolitej. Skarb państwa, świecący pustkami, przez kilka lat ociągał się z wypłaceniem żołdu muzułmanom służącym w wojsku koronnym. Na sejmach i sejmikach szlacheckich pojawiły się postulaty rozwiązania najemnych chorągwi tatarskich i żądania, aby służyli oni za darmo, ponieważ mają dobra nadane w zamian za obowiązek służby wojennej. Sejm 1667 roku uchwalił wypłacenie chorągwiom tatarskim jedynie jednej czwartej zaległego żołdu. Nie brano przy tym pod Uwagę faktuże wielu spośród nich nie posiadało już dziedzicznych dóbr, a majątki innych uległy całkowitemu zniszczeniu. Rozgoryczenie było tym silniejszeże zaczęto dla nich nakładać podatki, od których na mocy swych praw i konstytucji sejmowych byli wolni.

Zimą 1671 r. w chorągwiach tatarskich rozlokowanych na Ukrainie rozpoczęły się zamieszki, a wiosną roku następnego - w przededniu wielkiej ofensywy tureckiej doszło do otwartego buntu. Na stronę turecką przeszło kilkunastu dowódców ze swymi chorągwiami, a w ciągu 1672 r. wszystkie chorągwie tatarskie z armii koronnej znalazły się u Turków. Wydarzenia te przeszły do historii jako "bunt Lipków", a czytelnikowi polskiemu najlepiej są znane z kart "Pana Wołodyjowskiego" Henryka Sienkiewicza. Zachowała natomiast lojalność jazda tatarska w wojsku litewskim. Dowód wierności Rzeczypospolitej dała ona w 1673 r. w bitwie pod Chocimem.

Spustoszenia czynione przez Lipków, którzy wespół z czambułami Tatarów krymskich, stanowili przednie zagony armii tureckiej, były ogromne. Zadanie ułatwiał im faktże pod względem mowy Czy ubioru nie różnili się od miejscowej ludności i wiele wsi, miasteczek atakowali podstępem, do ostatniej chwili udając wojska koronne. Minęło to już w 1673 r. rozpoczęły się pertraktacje z Lipkami na temat ich powrotu. Tatarzy od wieków osiadli w Rzeczypospolitej, w znacznym stopniu spolonizowani, przywiązani do szlacheckich przywilejów, nie mogli przywyknąć do tureckiego despotyzmu. Rosło wśród nich rozgoryczenie i żal do własnych dowódców. Dopiero jednak w końcu 1674 roku - po zdobyciu przez wojska polskie Baru - Jan Sobieski (już jako król) przyjął przebywających tam Lipków na powrót do swego wojska, odebrawszy od nich uprzednio przysięgę na wierność Rzeczypospolitej. W 1676 roku sejm uchwalił amnestię dla wszystkich muzułmanów, którzy wrócili na polską służbę. Potwierdzono im dawne prawa i przywileje. Tatarzy służący w wojskach koronnych i litewskich mieli otrzymywać żołd na równi z innymi lekkimi oddziałami jazdy.

W 1679 r. przystąpiono natomiast do zlikwidowania zatargu o zaległy żołd. Ponieważ skarb państwa był pusty, Jan 111 Sobieski obiecał wynagrodzić żołnierzy chorągwi tatarskich ziemiami w dobrach stołowych. Na mocy przywilejów z jednakową datą - Grodno 12 marca 1679 r. - wydanych osobno dla każdego rotmistrza, osadzono ich razem z żołnierzami z oddziałów we wsiach ekonomii królewskich: brzeskiej, kobryńskiej i grodzieńskiej. W tej ostatniej ulokowani zostali w pobliżu starych osad tatarskich nad Łosośną.

Pułkownik Samuel Murza Krzeczowski i jego podkomendni otrzymali wsie Kruszyniany, Łużany i Nietupę (dziś Białogórce). Dotychczasowych mieszkańców Kruszynian i Łużan przesiedlono do wsi Sanniki, a z Białogórców do wsi Trejgle. Te duże i ludne niegdyś osady od czasu najazdów moskiewskich były bardzo opustoszałe i niewielu chłopów trzeba było z nich przesiedlać. Rotmistrzowie Bohdan Kieński i Gaza Sielecki otrzymali część gruntów dużej wsi Podlipki, natomiast ich żołnierze wsie Bohoniki i Drahle (dawnych mieszkańców przeniesiono do osad Nomiki i Zaspicze) oraz część gruntów wsi Kamionka, Grzebienie i Malawicze Górne. We wsiach pod Sokółką osiadł także oddział rotmistrza Olejowskiego. Były to nadania wieczyste, ale z obowiązkiem służby wojennej, nie darmowej jednak, jak w XV i XVI w., lecz płatnej - w oddziałach zaciężnych.

Wielkość nadziału ziemi była odpowiednia do pełnionej funkcji wojskowej i zasług. Dowódcy i oficerowi utworzyli na nadanych gruntach folwarki, a towarzysze gospodarstwa. Osadnicy tatarscy ponownie wykarczowali zarośnięte w znacznej części pola, pobudowali nowe domy i zabudowania gospodarcze. Odtąd wsie te - pięknie położone wśród wzgórz, choć o niezbyt urodzajnej glebie - stały się nową ojczyzną Tatarów. Wznieśli też swoje drewniane meczety w Bohonikach, Kruszynianach, Malowiczach (nie istniejący) i założyli cmentarze. Wśród w chłopów pańszczyźnianych i czynszowych oraz drobnej szlachty powstał nowy zespół osad muzułmańskich specyficznym charakterze społecznym i prawnym - osadnictwo wojskowe, gdzie cały oddział wraz ze swym dowódcą i oficerami siedział w jednym miejscu. Szacunkowo można przyjąć, że w 1679 roku osiadło tu ok. 400 osób z tatarskim rodowodem.

W 1683 r. Tatarzy wzięli udział w nowej wojnie z Turkami, dzielnie walcząc w bitwach pod Wiedniem i Parkanami. Wziął w niej także udział rotmistrz Samuel Mur Krzeczowski z niewielką chorągwią, liczącą 60 koni, której wielu zapewne było muzułmanów spod Krynek Według tradycji rodzinnej Krzeczowski ocalił życie Janowi III Sobieskiemu w bitwie pod Parkanami, a król 1688 r. w drodze na sejm grodzieński i z powrotem miał go dwukrotnie odwiedzić w Kruszynianach. Ta sama tradycja błędnie twierdziła, że Krzeczowski właśnie za uratowanie króla otrzymał tę osadę.

W ciągu XVIII w. stan posiadania Tatarów na tym terenie powiększył się. Dodatkowo należały do ich, m.in. w całości lub częściowo: Leszczany, Żylicze, Ozierany, Trejgle, Ciumicze, Talkowszczyzna, Nietupa i Górka.

Ze spisu wojska z 1765 r. po raz pierwszy poznajemy nazwiska Tatarów - żołnierzy tu mieszkających. Odnajdujemy w nim przedstawicieli takich rodów jak: Aldukiewicze, Baranowscy, Bazarewicze, Chaleccy, Jabłońscy, Kryczyńscy, Krzeczowscy, Ledzińscy, Łosiowie, Sieleccy, Michałowscy, Muchowie, Olejowscy, Popławscy, Rudziewicze, Sewerynowie, Skirnutowie, Smolscy, Sokołowscy, Talkowscy, Wilczyńscy, Zabłoccy. Rejestr z końca XVIII wieku dodaje nowe nazwiska: Aleksandrowicze, Assanowicze, Azulewicze, Buczaccy, Dawlaszewicze, Murawscy, Jasińscy, Romanowscy, Safarewicze, Sobolewscy, Sulimowicze.

Za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego (1764-1794), w związku z reformami skarbowymi w ekonomiach królewskich, stan posiadania Tatarów został poważnie zagrożony. Przez wiele lat toczyli oni zacięty spór z podskarbim litewskim Antonim Tyzenhauzem o prawo pozostania na swoich ziemiach. Wobec przedłużającego się konfliktu licznie przystąpili do konfederatów barskich. Ostatecznie sprawę rozstrzygnięto uchwałą sejmu 1786 r., na mocy której Tatarzy uznani zostali za prawowitych właścicieli swych ziem w ekonomiach królewskich, a ich dobra zamieszczono po raz pierwszy wśród dóbr ziemskich szlacheckich w rejestrze z 1789 r.

W XIX w. część wsi i folwarków wyszło z rąk tatarskich, m.in. Górka, Łużany, Ciumicze, Nietupa, Podlipki, czy Leszczany. Spis powszechny 1921 r. wykazał w powiecie sokólskim 212 Tatarów, a w całym województwie białostockim 441. W latach trzydziestych XX w. liczba ta w Białostockiem wzrosła do około 650 osób. Mimo powstania nowych większych skupisk tej ludności (Suchowola, Sokółka, Białystok), nadal najważniejszymi ich miejscowościami były Bohoniki i Kruszyniany. Tu były ich meczety, tu chowali zmarłych na mizarach, wśród swych przodków - wojowników z XVII i XVIII w..

Tatarzy polscy w XIX i XX w.

Zdjęcia z Polskiego Orientu

:warszawa : :jerozolima: :kair: :dubai: :tajmahal: :saba: :medyna: :mekka:

\w w w . p l a n e t a i s l a m . c o m