W Imię Boga, Miłosiernego, Litościwego

Banki bez odsetek - czy to jest możliwe?

Artykuł (Zakaz stosowania odsetek - czy jest to słuszne?) opublikowany w ostatnim wydaniu Ahlan wa Sahlan, wskazuje na silne ekonomiczne umotywowanie zakazu stosowania odsetek, który występuje w największych religiach. Pomimo tego pytanie, na które należy odpowiedzieć, to czy istnieje alternatywa dla odsetek. Wiele osób, w tym wyznawcy islamu może na to pytanie udzielić odpowiedzi przeczącej. Mogą oni uważać, że nawet jeśli są pewne nieprawidłowości związane ze stosowaniem odsetek, to muszą być one tolerowane ponieważ nie jest możliwe stworzenie systemu finansowego bez oprocentowania. Ich kluczowym argumentem jest to, że stopa procentowa jest ceną pieniądza, i tak jak inne ceny odgrywa główną rolę w kształtowaniu podaży i popytu na źródła finansowania w każdej gospodarce. Jeśli odsetki będą zabronione, to jak zasoby finansowe będą mogły być mobilizowane i alokowane?

Może nie być różnicy w opiniach o konieczności istnienia realnej ceny rynkowej uruchamiającej przepływ oszczędności od oszczędzających i alokacji ich wśród inwestorów ale będą jednak różnice w opiniach, jaka cena (stopa procentowa) jest właściwa, jeśli celem jest zaspokojenie ludzkich potrzeb, pełne zatrudnienie, sprawiedliwa dystrybucja dochodów i bogactwa oraz stabilność gospodarcza.

Jak argumentowano w pierwszym opracowaniu, pośrednictwo finansowe oparte na oprocentowaniu niweczy starania optymalnego wypełnienia tych humanitarnych zadań. Względnie łatwa dostępność kredytu promuje życie ponad stan i przez to nie tylko wzmacnia makroekonomiczną nierównowagę i finansową niestabilność ale również ogranicza zasoby dostępne dla zaspokojenia potrzeb i realizacji produktywnych inwestycji. Niższy wzrost gospodarczy idzie w parze ze strukturalnymi niedostosowaniami i innymi społeczno - ekonomicznymi czynnikami mającymi swój udział w spowolnieniu wzrostu inwestycji, produkcji i zatrudnienia.

Islam zatem, zabrania stosowania odsetek, tak jak inne wielkie religie. To skłania do powszechniejszego zastosowania pieniądza gotówkowego. Jednakże, kiedy islam popiera stosowanie pieniądza gotówkowego, pozwala również na udzielanie kredytu ale wyłącznie na dobra realne i usługi a nie na spekulację (będzie to omówione dalej). Tak więc kiedy pośrednictwo finansowe w ekonomii islamskiej będzie wzrastać na bazie modelu udziałowca (poprzez udział w zyskach i stratach), kredyt również będzie odgrywał swoją rolę.

MUDARABAH I MUSH`RAKAH

Najbardziej pożądaną formą islamskiego finansowania jest forma udziałów zwana PLS (poprzez udział w zyskach i stratach) w formie mud`rabah (spółki komandytowej)[1] i mush`rakah (spółki) [2]. W obu tych formach finansowania, finansujący przedsięwzięcie dostarcza funduszy nie jako pożyczający a raczej jako inwestor. Ma on udział w zyskach i stratach i nie jest zabezpieczony z góry na uzyskanie dodatniej stopy zwrotu, bez względu na efekty tego przedsięwzięcia. Straty muszą być pokryte przez niego w proporcji odpowiadającej jego udziałowi w całości finansowania zaś zyski mogą być określone zgodnie z umową obu stron. [3] Jego odpowiedzialność pozostaje jednak ograniczona do wysokości zapewnionego przez niego finansowania i nie większej.

Dopóki akcje spółek akcyjnych uwzględniają zasady PLS to są one akceptowalne. Obecność dobrze zorganizowanego i właściwie uregulowanego rynku akcji może umożliwiać inwestorom rozporządzanie takimi akcjami, kiedykolwiek sobie tego zażyczą, i w ten sposób dawać inwestorom możliwości jakich nie daje finansowanie poprzez mud`rabah i mush`rakah, i jakiej te formy finansowania nie są mu w stanie zaoferować. Akcje spółek akcyjnych mogą również służyć jako alternatywa dla obligacji skarbowych i obligacji przedsiębiorstw.

FAKTY HISTORYCZNE

Już we wczesnych etapach historii islamu, muzułmanie ustanowili system mobilizacji zasobów finansowych dla celów produkcyjnych bez stosowania odsetek. Było to czynione na bazie udziałów PLS w formie mud`rabah and mush`rakah. Według profesora Udovitch, ta forma finansowania pomagała zorganizować "cały zasób monetarnych źródeł średniowiecznego świata islamu" do finansowania rolnictwa, rzemiosła, manufaktur i handlu zagranicznego. Były one wykorzystywane nie tylko przez muzułmanów ale również przez Żydów i chrześcijan [4] , świadcząc, że oprocentowane pożyczki i inne praktyki lichwiarskie nie były powszechnie stosowane. [5]

Według Goitein, naruszenie żydowskiego, chrześcijańskiego i islamskiego prawa zakazującego stosowania odsetek zostało "tylko raz odnotowane w zapiskach sądowych, mimo niezwykle dużej ilości dokumentów związanych z pożyczkami" [6] . Schatzmiller zaś doszedł do wniosku, że kapitał finansowy został zbudowany we wczesnym okresie przez znaczną ilość właścicieli funduszy pieniężnych i kruszców bez łamania zakazu lichwy (rib` ), nie ograniczony tym prawem w żaden sposób". [7]

Bankierzy we wczesnym okresie islamu zwani byli sarr`fs.  W czasach kalifa ‘Abbasid al-Muqtadir (908-933), zaczęli oni tworzyć zasadnicze funkcje nowoczesnych banków. [8] Mieli oni własny rynek, coś podobnego jak obecny Wall Street w Nowym Jorku i Lombard Street w Londynie i dostarczali oni większości bankowych usług dla handlu, przemysłu i rolnictwa w ramach możliwości ówczesnego środowiska technologicznego. [9] Jednakże do czasu, dopóki te banki nie można było nazwać bankami we współczesnym sensie tego słowa, profesor Udovitch woli nazywać ich "bankierami bez banków." [10]

Rozległa mobilizacja oszczędności i ich dostępność dla prowadzących działalność gospodarczą zapewniała olbrzymie przyspieszenie we wzroście produkcji i handlu na terenach od Maroka i Hiszpanii na zachodzie, do Indii i Chin na wschodzie, Centralnej Azji na północy i Afryce na południu. Jest to wyraźnie widoczne nie tylko w dostępnych dokumentach historycznych ale również poprzez znaleziska monet islamskich z wieków VII - XI w wielu regionach Rosji, Finlandii, Szwecji, Norwegii, Wysp Brytyjskich i Islandii - krajów, które leżały na krańcach ówczesnego świata islamu. [11]

Z powodu licznych historycznych okoliczności, świat islamu stracił swą technologiczną i ekonomiczną witalność. [12] Odtąd liczne instytucje islamu, w tym islamski system pośrednictwa finansowego został zastąpiony przez instytucje świata zachodniego. Jednakże, niezależność krajów islamskich umożliwia odrodzenie islamu i widoczna jest tęsknota do stopniowej odnowy większości tych zaniedbanych instytucji, w tym również islamskiego systemu finansowego.

To skłania do zastanowienia się, czy te metody ponownie mogą odegrać tę samą ożywiającą rolę w przyspieszeniu inwestycji i promowaniu zdrowego wzrostu tak jak to czyniły w przeszłości. Nie ma racjonalnych przesłanek wskazujących, że będzie inaczej. Technologiczny postęp, który nastąpił do tego czasu - szybsze środki transportu i komunikacji, lepszy system księgowy i techniki audytu oraz technologia informacyjna, może jedynie uczynić stosowanie tych metod łatwiejszymi w porównaniu z przeszłością. Technologie te mogą zapewnić właściwy zapis, określenie kosztów i zysków w sposób dokładniejszy, zapewniając większą przejrzystość działań, nadzór i kontrolę.

Nie jest jednak możliwe aby finansowanie w formie mud`rabah i mush`rakah zapewniły zaspokojenie wszelkich potrzeb finansowych. Od kiedy Szariat stara się w realistyczny sposób zaspokoić wypełnienie wszystkich istotnych potrzeb finansowych bez kompromisu w realizacji celów społeczno - ekonomicznych, może on dopuszczać liczne kredytowe formy finansowania. Wszystkie one są powiązane z handlem dobrami realnymi i usługami i mają umożliwić dostęp człowiekowi do potrzebnych mu dóbr i usług bez zastosowania odsetek. Wszystkie one obarczone są mniejszym ryzykiem niż finansowanie w formie udziału w zyskach i stratach przedsięwzięć. Najbardziej znana z nich to mur`bahah <sup>[13]</sup> , ij`rah (leasing), salam ^{[14] ,} i itisna‘ ^[15] . Te techniki wraz z mud`rabah i mush`rakah, mają razem zdolność wypełnienia wszelkich niezbędnych potrzeb finansowych zarówno w sektorze publicznym jak i prywatnym.

Odkąd stopa zwrotu we wszystkich metodach finansowania sprzedaży w oparciu o kredyt jest określona z wyprzedzeniem, odwrotnie niż w mur`bahah i mush`rakah, Szariat postawił pewne warunki dla ich dopuszczalności. Te warunki zmierzają do tego aby finansujący ponosił co najmniej pewne ryzyko i aby interes pożyczkobiorcy był również chroniony. Właściwe zachowanie tych warunków nie pozwoli żadnej z tych metod przekształcić się w formę finansowania zmierzającą do obejścia zakazu stosowania odsetek.

ZARZUTY

Mimo to podnoszonych jest cały szereg zarzutów przeciwko odnowie tych metod finansowania we współczesnych czasach. Niektóre z tych zarzutów to:

(i) upadek moralny

Po pierwsze, podnosi się argument, że we współczesnym czasach kiedy poziom moralności indywidualnej jest godny pożałowania, jaka jest gwarancja, że przedsięwzięcia finansowane przez banki wykażą prawdziwy poziom zysku? Siły rynkowe zajmą się same tym problemem w całej rozciągłości kiedy system zacznie działać. Nie będzie tak, że jedno lub dwa przedsięwzięcia pożyczają środki z banków. Będzie ich raczej tysiące i ci, którzy będą oszukiwać będą narażeni, że w rezultacie ich deklaracje zostaną porównane z tymi, którzy są uczciwi. Tak więc oni sami zaszkodzą swemu długookresowemu interesowi poprzez uzyskanie słabej oceny kredytowej. Będzie to odsuwało ich od finansowania w przyszłości ponieważ te oceny nie będą jedynie krążyły miedzy bankami ale również będą publicznie dostępne.

Oprócz tego będą musiały być podjęte pewne przedsięwzięcia instytucjonalne w celu ochrony banków i umożliwienia im działania. Może to obejmować ustanowienie, z pomocą banku centralnego i banków komercyjnych, pewnej liczby pomocniczych lub wspólnych instytucji w sektorze prywatnym, do zbierania danych o firmach w celu określania ich zdolności kredytowej, do oceny projektów i do audytu rachunków przedsięwzięć poleconych im przez banki. [16] Odkąd firmy nie będą chciały posiadać niskich ocen kredytowych (ratingów) lub będą podlegały surowym warunkom audytu prowadzonego przez takie organizacje, dostrzegą w tym własny interes aby deklarować prawdziwy poziom zysku.

(ii)erozja depozytów

Po drugie, może być podnoszony argument, że odkąd liczba depozytariuszy z awersją do ryzyka będzie rosła, mogą oni odchodzić od banków działających w systemie, w którym jest możliwość erozji ich depozytów w wyniku strat, na jakie narażone są banki. Nie musi się jednak tak dziać, ponieważ nie wszystkie depozyty będą narażone na udział w zyskach i stratach. Banki islamskie tak jak ich tradycyjni odpowiednicy mają różne kategorie depozytów - depozyty na żądanie i depozyty lokacyjne o różnych długościach trwania lokat. Depozyty na żądanie będą zabezpieczone i w ten sposób nie będą narażone na udział w zyskach i stratach. Nie będą one narażone na żaden rodzaj ryzyka. Pożądane będzie jednak ich częściowe lub całkowite zabezpieczenie poprzez system ubezpieczenia wkładów. Tak więc nie ma powodów, dla którego depozyty na żądanie miałyby być przenoszone gdzie indziej.

Depozyty inwestycyjne brałyby udział w zyskach i stratach. Byłoby jednak możliwe aby banki minimalizowały możliwość strat poprzez dywersyfikację swego portfela aktywów, efektywnie zarządzając swoim ryzykiem i budując rezerwy na wypadek wystąpienia strat. Jest również możliwe aby oferowały one swym klientom różne rodzaje lokat inwestycyjnych niosących ze sobą różny poziom ryzyka, w celu przyciągnięcia nawet inwestorów o wysokiej awersji do ryzyka.

Tym niemniej możliwość wystąpienia strat zawsze pozostanie. Ale jeśli ryzyko strat nie zmniejsza inwestycji w przedsięwzięcia w gospodarce i w spółki akcyjne to nie ma powodów by sądzić, że ryzyko strat na lokatach inwestycyjnych będzie redukowało ilość tych depozytów. Rozszerzenie tego ryzyka będzie miało pozytywny wpływ na kondycję banków działających według tych zasad. To uczyni banki bardziej starannymi w finansowaniu swoich klientów.W ten sposób zostanie zminimalizowana duża ilość nietrafionych kredytów występujących w konwencjonalnych bankach, u podłoża których leży błędne przekonanie, że banki te otrzymają zwrot kredytów wraz z odsetkami. To spowoduje również usunięcie poważnego źródła wewnętrznej sprzeczności i niestabilności w konwencjonalnym systemie bankowym, mającym swą przyczynę w fakcie, że aktywa banku wystawione są na ryzyko, podczas gdy depozyty będące pokryciem tych aktywów nie mają udziału w tym ryzyku. Będzie to również wywierać pozytywny wpływ na właścicieli lokat, motywując ich aby z większym zainteresowaniem zajmowali się swoimi bankami. Będą oni więc wymagali od banków większej przejrzystości działania.

DOTYCHCZASOWE SUKCESY

Pierwszy w pełni działający na tych zasadach islamski bank został założony w Dubaju w marcu 1975 roku. Po nim gwałtownie pojawiły się kolejne. Na koniec 1997 roku na całym świecie działało ponad 176 banków i instytucji finansowych, dysponujących aktywami o wartości 147,7 mld dolarów amerykańskich. Kwota ta nie obejmuje rachunków, które konwencjonalne banki otworzyły w krajach muzułmańskich i nie - muzułmańskich dla swoich klientów, którzy chcą unikać odsetek. Gwałtowny wzrost potwierdza, że islamska bankowość jest nie tylko możliwa do pomyślenia ale wykonalna i realna. Raport przygotowany przez dr Traute Wohlers-Scharfa dla Centrum Rozwoju OECD potwierdza, że banki islamskie "przyciągnęły dotychczas nietknięty segment islamskiej populacji, która z powodów religijnych pozostawała poza obiegiem finansowym". Banki islamskie "uzyskały również znaczące zyski dla swoich udziałowców i depozytariuszy inwestycyjnych. To wskazuje, że koncepcja wolnego od odsetek finansowania może funkcjonować we współczesnych realiach". [17]

To co jest również zadziwiające to gwałtowny wzrost ilości publikacji teoretycznych i praktycznych dotyczących tego tematu. Różne koncepcje związane z islamska formą finansowania zostały wyjaśnione w większym stopniu niż było to na początku, w momencie rozpoczęcia tego typu działań. Potrzeba rozwiązania szeregu problemów, z którymi zetknęły się banki islamskie pozwoliła również stworzyć liczne opracowania prawne i monografie o doskonałej jakości i sformułować prawne podstawy wprowadzania ijtihad.Nie tylko islamskie ale również nie-islamskie i nie tylko islamskie instytucje takie jak Islamski Bank Rozwoju, Międzynarodowe Stowarzyszenie Banków Islamskich i fiqh (rady) różnych islamskich banków ale również międzynarodowe organizacje takie jak Międzynarodowy Fundusz Walutowy czy Bank Rozliczeń Międzynarodowych (BIS) wykazują wzmożone zainteresowanie tym przedmiotem. Liczne zachodnie uniwersytety w tym Harvard Law School i Rice University w USA oraz uniwersytety w Durham i Loughborough w Wielkiej Brytanii zorganizowały wykłady i seminaria na te tematy i zainicjowały program nauczania pozwalający uzyskać stopnie magisterskie i doktorskie w zakresie islamskiej ekonomii i finansów. Coś, co może być pośrednio odpowiedzialne za ten wzrost popularności islamskich finansów to jest poszukiwanie "nowej architektury" dla finansów międzynarodowych widoczne nawet w świecie zachodnim a będące rezultatem powtarzających się kryzysów międzynarodowego systemu finansowego w ostatnich trzech dekadach. Widocznym staje się fakt, że system oparty w większym stopniu na gotówce a mniej na długu będzie w stanie zmniejszyć intensywność i częstotliwość tych kryzysów. Tak więc można z pełną odpowiedzialnością oświadczyć, że generalnie nastąpił wielki postęp w różnych kierunkach rozwoju tego systemu.

PROBLEMY

Islamski ruch finansowy napotyka jednak pewne problemy. Część z tych problemów to problemy okresu młodzieńczego - trudności, które były ograniczone do ścierania się różnych poglądów podczas fazy wstępnej całkowicie nowego eksperymentu. Te problemy bez wątpienia będą stopniowo rozwiązywane jak tylko banki staną się bogatsze w doświadczenia, staną się większe i będą miały dostęp do skali działania jaką w tej chwili mają banki konwencjonalne. Część z tych problemów wynika z braku właściwego zrozumienia prawdziwej natury bankowości pomiędzy jego depozytariuszami jak również ich klientami i brakiem właściwego szkolenia dla zatrudnionych w tych bankach, z których większość pochodzi z bankowości konwencjonalnej.

Brak islamskiego rynku finansowego stwarza problem dla tych banków w zakresie lokowania swych nadwyżek finansowych lub dostępu do płynności w sposób zgodny z zasadami islamu. Są one więc zmuszone do uciekania się do konwencjonalnego rynku pieniężnego. Większość tych banków nie ma nawet dostępu do pożyczkodawcy ostatniej szansy. W ten sposób są one zmuszone do utrzymywania wyższej płynności niż banki konwencjonalne normalnie utrzymują, co z kolei ogranicza ich zyskowność. Brak agencji ratingowych zmusza banki do wykonywania tych wszystkich czynności przez nie same. To podnosi koszty działania banków. Te problemy wydają się spowalniać postęp w odniesieniu do klasycznych technikislamskiego finansowania tj. mud`rabah and mush`rakah.

ROZWIĄZANIE

Wydaje się, że możliwe jest szybsze rozwiązanie tych problemów, gdyby wszystkie władze monetarne krajów islamskich zaczęły zajmować stanowisko bardziej przychylne i aktywne w działaniach zmierzających do rozwoju środowiska dla tego systemu finansowego. Powinny one postarać się o zapewnienie właściwych ram prawnych, umożliwiając powstanie wspólnych instytucji i islamskiego rynku finansowego, oraz podjąć działania zmierzające do stworzenia pożyczkodawcy ostatniej szansy. W ten sposób bankowość islamska nie będzie jak noworodek walczący o przeżycie w nieprzyjaznym środowisku, bez systemów wspierających.

To co jest potrzebne, to zmiana w stanowisku części władz monetarnych tych krajów islamskich, które mają negatywne nastawienie do finansów islamskich. Powinny one wykazać energiczne zainteresowanie gwałtownym i zdrowym rozwojem tego systemu. Władze te powinny podjąć działania regulujące i zapewniające, że banki posiadać będą solidny zarząd, odpowiednie kapitały i rezerwy, właściwe systemy zarządzania ryzykiem i większą przejrzystość oraz wiarygodność. Banki centralne nie powinny jednak ograniczać swej roli wyłącznie do regulacji i kontroli. Banki centralne powinny również pomagać bankom rozwiązywaćproblemy, które powstrzymują je od stosowania klasycznych technik finansów islamskich. I to nie jest tak, że banki centralne mogą się do tego zastosować lub nie. Są to winne islamowi i islamskiemu ummah.Bankowość islamska jest bez wątpienia trudniejsza od bankowości konwencjonalnej i należy oczekiwać, że banki centralne okażą bankom islamskim przynajmniej tyle pomocy ile banki centralne normalnie zapewniają bankom konwencjonalnym dla ich zdrowego i solidnego rozwoju.

POMYŚLNA PRZYSZŁOŚĆ

Pomimo tych problemów, działania na rzecz islamskiej bankowości stają się znaczące. Postęp poczyniony już przez ostatni kwartał tego wieku jest tego gwarancją. Wiele osób zaangażowanych w tę działalność jest jej bardzo poświecona, są oni kompetentni i starają się uczynić co w ich mocy aby pokonać problemy, przed którymi stoi bankowość islamska. Nie ma powodów by wątpić, że działalność ta nie tylko będzie w stanie pokonać te problemy, ale że ma ona zapewnioną pomyślną przyszłość.

BIBLIOGRAFIA

Chapra, M.Umer (1985), "Towards a Just Monetary System (Leicester: The Islamic Foundation).

Chapra, M.Umer. (2000), "The Future of Economics: an Islamic Perspective" (Leicester: The Islamic Foundation),pp.193-252.

Duri, A.A.(1986), "Baghdad", The Encyclopaedia of Islam (Leiden, E.S. Brill), Vol.1, pp.894-909.

Fischel, W.J. (1992), "Djahbadh," in the Encyclopaedia of Islam, Vol.2, pp.382-3.

Goitein, S.D. (1966), Studies in Islamic History and Institutions (Leiden: Brill).

Goitein, S.D.(1967), A Mediterranean Society (Berkley and Los Angeles: University of California Press).

Kramers, J.H. (1952), "Geography and Commerce", in T. Arnold and A. Guillaume (eds.), The Legacy of Islam (London: Oxford University Press).

Schatzmiller, Maya (1994), Labor in the Medieval Islamic World (Leiden: Brill).

Udovitch, Abraham (1970), Partnership and Profit in Early Islam (Princeton, NJ: Princeton University Press).

Udovitch Abraham (1981), "Bankers without Banks: Commerce, Banking and Society in the Islamic World of Middle Ages", Princeton Near East Paper No. 30 (Princeton, NJ: Princeton University Press).

Wohlers-Scharf, Traute (1983), Arab and Islamic Banks (Paris: OECD).